Atrás

Kultura w Małopolsce

Kultura w Małopolsce

Widok na krakowskie sukiennice, niski budynek z arkadami i zdobnymi szczytami
Nie będzie przesadą stwierdzenie, że kultura jest w Krakowie i w Małopolsce tym, czym dla Włochów dobre jedzenie. Poruszanie się w gąszczu atrakcji muzealnych i niezliczonych festiwali wymaga nie lada wprawy, ale przy odpowiednim wprowadzeniu i skoncentrowaniu uwagi na tym, co najbardziej lubimy każdy z nas znajdzie w ofercie tutejszych muzeów i instytucji kultury coś dla siebie. Skarby muzeów Krakowa ze sławną Damą z gronostajem na czele, wyjątkowe zbiory kultury ludowej, wydarzenia muzyczne na każde ucho, literackie festiwale, cykliczne przeglądy filmowe i premiery małopolskich teatrów – z naszym miniprzewodnikiem poznawanie bogatego i różnorodnego życia kulturalnego w Małopolsce będzie łatwiejsze!

Nawet krótki, weekendowy wypad do Krakowa będzie niepełny bez wizyty w jednym z licznych tutejszych muzeów. Nie do pominięcia na trasie zwiedzania są zbiory Zamku Królewskiego na Wawelu, gdzie na szczególną uwagę zasługują znakomicie przygotowane wystawy czasowe poświęcone takim skarbom królewskiej kolekcji, jak słynne arrasy Zygmunta Augusta, namioty tureckie zdobyte przez Jana III Sobieskiego pod Wiedniem czy malarstwo flamandzkie. Przepiękne okazy sztuki średniowiecza z całej Małopolski gromadzi stała wystawa w Pałacu Biskupa Erazma Ciołka przy ul. Kanoniczej. Miłośnicy klasyki malarstwa polskiego XIX wieku powinni zarezerwować czas na zwiedzanie galerii w Sukiennicach z ikonicznym Hołdem pruskim Jana Matejki, a sympatyków sztuki europejskiej od starożytności po początki XX wieku przyciąga kolekcja Muzeum Książąt Czartoryskich, w której znajduje się Dama z gronostajem – słynny obraz Leonarda da Vinci zakupiony przez księcia Adama Jerzego Czartoryskiego w 1788 roku. Pamiątki po genialnym, wszechstronnym artyście doby secesji – Stanisławie Wyspiańskim gromadzi kameralny oddział Muzeum Narodowego przy Placu Sikorskiego, a amatorzy sztuki współczesnej ucieszą się na wizytę w Galerii Sztuki Polskiej Gmachu Głównego Muzeum Narodowego czy Muzeum Sztuki Współczesnej MOCAK w dynamicznie zmieniającej się, poprzemysłowej dzielnicy Zabłocie.

Inne istotne krakowskie adresy to Międzynarodowe Centrum Kultury przy Rynku Głównym i jego pieczołowicie dopracowane, przekrojowe wystawy poświęcone kulturze krajów Europy Środkowej, Podziemia Rynku Głównego z multimedialną ekspozycją o początkach osadnictwa pod Wawelem, imponujące zbiory z hangarów Muzeum Lotnictwa Polskiego poświęcone dziejom awiacji czy najbardziej popularna ekspozycja o mrocznych czasach hitlerowskiej okupacji w Fabryce Emalia Schindlera rozsławionej filmem Stevena Spielberga z 1993 roku. Kraków to także ważny ośrodek fotografii – w mieście działa jedyne tego typu w Polsce Muzeum Fotografii, a maj przebiega pod znakiem międzynarodowego Miesiąca Fotografii.

Niekwestionowanie najbardziej znane muzea Małopolski to Kopalnie Soli w Wieliczce i Bochni oraz Muzeum i Miejsce Pamięci Auschwitz-Birkenau dokumentujące jedną z najciemniejszych kart w historii ludzkości. Także inne miasta regionu skrywają jednak ważne muzealne zbiory. Fascynującą wyprawę w świat kultury górali podhalańskich daje Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem oraz jego filia w Willi Koliba, będąca wzorcowym przykładem Stylu Zakopiańskiego – polskiej odpowiedzi na architekturę alpejskich kurortów. Muzeum pod Giewontem gromadzi również cenną kolekcję obrazów Witkacego – nietuzinkowego przedwojennego pisarza i malarza o barwnej, awanturniczej biografii czy okazy rzeźbiarskiego geniuszu Władysława Hasiora. Do Muzeum Okręgowego w Tarnowie warto zajrzeć chociażby dla pierwszej na świecie stałej ekspozycji poświęconej kulturze Romów, a w Muzeum Nikifora w Krynicy-Zdroju można podziwiać malarstwo późno odkrytego dla świata sztuki, wielkiego prymitywisty łemkowskiego pochodzenia.

Pobyt w Małopolsce będzie niezapomnianym przeżyciem dla entuzjastów kultury i sztuki ludowej. Unikatowy Szlak Architektury Drewnianej łączy obiekty świeckie i sakralne – zabytkowe kościoły, cerkwie, dwory, wille i skanseny położone na terenie Małopolski. To łącznie 255 budowli, z których 8 wpisano na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO. W prestiżowym globalnym zestawieniu znajdują się kościoły w Binarowej, Dębnie Podhalańskim, Lipnicy Murowanej i Sękowej oraz cerkwie w Powroźniku, Owczarach, Kwiatoniu i Brunarach Wyżnych.

Wizytę w Nadwiślańskim Parku Etnograficznym w podkrakowskim Wygiełzowie warto zaplanować na koniec sierpnia, kiedy odbywa się tam festiwal Etnomania. Kulturę karpackich górali prezentuje Orawski Park Etnograficzny w Zubrzycy Górnej, a w Sądeckim Parku Etnograficznym w Nowym Sączu można podziwiać replikę Miasteczka Galicyjskiego z przełomu XIX i XX wieku, oryginalny drewniany kościół z Łososiny Dolnej czy domy osadników niemieckich z Sądecczyzny. Barwne drewniane koniki, grzechotki i „klepoki” – machające skrzydłami ptaszki gromadzi Beskidzkie Centrum Zabawki Drewnianej w Stryszawie, a w słynącej z kwiecistych malunków na chałupach wsi Zalipie pod Tarnowem na przełomie maja i czerwca odbywa się konkurs „Malowana Chata”. Na poznanie zasługują też atrakcyjnie pokazane, liczące ponad 80 tys. eksponatów zbiory Muzeum Etnograficznego na krakowskim Kazimierzu.

W Krakowie i w Małopolsce odbywają się liczne, cenione w kraju i na świecie wydarzenia i festiwale muzyczne. Wnętrza zabytkowych kościołów pod Wawelem odżywają w czasie wielkanocnego festiwalu muzyki dawnej Misteria Paschalia, a gotycka fara w malowniczym średniowiecznym miasteczku Biecz to centrum dorocznego Kromer Festival. Symbolami przyciągającego międzynarodową publiczność Festiwalu Kultury Żydowskiej stały się plenerowe koncerty na ul. Szerokiej (Szalom na Szerokiej) i otwierający imprezę Koncert Kantorów w Synagodze Tempel. Znakomite propozycje dla fanów muzyki świata to lipcowy festiwal EtnoKraków/Rozstaje, zakopiański Międzynarodowy Festiwal Folkloru Ziem Górskich i Pannonica Folk Festival, odbywający się pod koniec sierpnia na urokliwej na łące nad rzeką Poprad w Barcicach. Muzyki regionu nie brakuje też na Łemkowskiej Watrze w Zdyni i Góralskim Karnawale w Bukowinie Tatrzańskiej.

Na styku muzyki klasycznej i współczesnej sytuuje się wrześniowy festiwal Sacrum Profanum w Krakowie, wielojęzyczny tłum miłośników nowych brzmień w muzyce ściąga natomiast do dawnej stolicy Polski na Unsound Festival. Sukces tego festiwalu sprawił, że od kilku lat posiada on swoją specjalną odsłonę w Nowym Jorku! Fanom dobrego jazzu można polecić Summer Jazz Festival Kraków i najstarsze tego typu wydarzenie w Europie – Krakowskie Zaduszki Jazzowe. Uzdrowiskową atmosferę Krynicy najlepiej smakować w sierpniu podczas Festiwalu im. Jana Kiepury, pobyt w Szczawnicy-Zdroju można zaś połączyć z odwiedzinami znanej ze znakomitych koncertów Muzycznej Owczarni w Jaworkach. Korowód muzycznych atrakcji dopełnia krakowski Festiwal Muzyki Filmowej, którego znakiem rozpoznawczym stały się monumentalne pokazy filmowe z muzyką na żywo oraz skierowany do fanów muzyki popularnej Kraków Live Festival. Prawdziwym miastem muzyki staje się jednak Kraków w najkrótszą noc w roku podczas obchodów Wianków. Pradawnemu, sięgającemu czasów pogańskich zwyczajowi rzucania plecionych wianków na Wisłę towarzyszą plenerowe koncerty odbywające się równocześnie przez całą noc na kilku miejskich placach!

W 2013 roku Kraków jako pierwszy nieanglojęzyczny ośrodek na świecie został ogłoszony Miastem Literatury UNESCO. W mieście Szymborskiej, Miłosza i Lema na fanów książki czeka przede wszystkim październikowy Festiwal Conrada ściągający międzynarodowe literackie sławy, a także czerwcowy poetycki Festiwal Miłosza. Inne ważne wydarzenia w regionie to Zakopiański Festiwal Literacki i Festiwal im. Zygmunta Haupta w Gorlicach. Najmłodszym czytelnikom dedykowane są Festiwal Literatury dla Dzieci w Krakowie oraz odbywający się w lipcu Rabka Festival w Rabce-Zdroju.

Ambitne, niezależne kino prezentowane jest w Małopolsce przede wszystkim podczas Mastercard Off Camera w Krakowie i odbywającego się już od ponad 60 lat Krakowskiego Festiwalu Filmowego, a także w Tarnowie, gdzie od 1987 roku twórczość polskich reżyserów honoruje Tarnowska Nagroda Filmowa. Z osobą związanego z Krakowem Andrzeja Wajdy łączą się dwa zainspirowane przez niego budynki – Pawilonu Wyspiańskiego prezentującego niezrealizowane witraże młodopolskiego artysty oraz Muzeum Sztuki i Techniki Japońskiej Manggha, w którym eksponowana jest unikalna orientalna kolekcja Feliksa Jasieńskiego z przełomu XIX i XX wieku. Z Krakowa pochodzi również Roman Polański – o jego dzieciństwie i trudnych przeżyciach okupacyjnych opowiada dokument Hometown, którego drugim bohaterem jest uznany fotografik Ryszard Horowitz.

Nieodzownym punktem w kulturalnym programie zwiedzania regionu będzie wizyta w jednym z małopolskich teatrów. W Krakowie szczególnie warte uwagi są bieżące repertuary drugiej najstarszej sceny teatralnej w Polsce – Narodowego Starego Teatru im. Heleny Modrzejewskiej, Teatru im. Juliusza Słowackiego z okazałą XIX-wieczną sceną zdobioną malowaną kurtyną pędzla Henryka Siemiradzkiego, wywodzącej się ze środowiska studenckiego Sceny STU czy ambitne produkcje nowohuckiego Teatru Łaźnia Nowa, reklamującego się wymownym hasłem „dbaj o higienę myślenia”. Poza Krakowem warto śledzić działalność Teatru Witkacego w Zakopanem i Teatru im. Ludwika Solskiego w Tarnowie. Wyjątkowym momentem w roku jest grudniowy festiwal teatralny Boska Komedia w Łaźni Nowej – jedno z najbardziej prestiżowych wydarzeń teatralnych w Polsce. Na odwiedziny zasługuje też oryginalny architektonicznie gmach Ośrodka Dokumentacji Sztuki Tadeusza Kantora CRICOTEKA w krakowskiej dzielnicy Podgórze, gromadzący pamiątki po słynnym wizjonerze teatru i teoretyku sztuki.

Informacje o bieżących wydarzeniach kulturalnych w Krakowie gromadzi portal Kraków Culture. Pełne kalendarium imprez i festiwali w Małopolsce jest dostępne tutaj.

Multimedia


Atrás

Vestidos regionales

Vestidos regionales

Haft zdobiący strój podhalański
Któż nie zna stroju Krakowiaka, z dumnie noszonym na rogatywce pawim piórem, lub góralskiego kapelusza obwiedzionego muszelkami i też ozdobionego piórkiem! Skrzące się cekinami gorsety i grube sznury korali oraz kolorowe spódnice dziewcząt, misternie wyszyte parzenice na góralskich portkach – ludowe stroje w Małopolsce mienią się wyrazistymi barwami i zachwycają różnorodnością wzorów oraz ornamentów. Najbardziej znane są ubiory Krakowiaków z okolic Krakowa oraz górali podhalańskich, lecz nie są to jedyne rodzaje strojów ludowych w regionie. Odmienne było tradycyjne odzienie Łemków i Rusinów z Beskidów Sądeckiego i Niskiego, inaczej także nosili się górale ze Spiszu czy Orawy, jak i Lachowie z ziemi sądeckiej.

 
  ¡Quién no conoce el vestido del cracoviano, con pluma del pavo real junto al gorro cuadrangular, o el sombrero del montañés rodeado de conchas y adornado con pluma! Los corsés que brillan con lentejuelas y los collares de corales gordos, y las faldas de las chichas, las parzenice (el motivo del corazón) bordadas con arte en pantalones de los montañeses – los vestidos regionales de Małopolska mudan de colores expresivos y encantan con la variedad de patrones y ornamentos. Los vestidos más conocidos pertenecen a los habitantes de Cracovia y sus alrededores y a los montañeses de Podhale, pero no son los únicos vestidos típicos de la región. Los lemkos y los rusinos de los Beskides Sądecki y de los Beskides Bajos tenían otro tipo de vestidos regionales, así como los montañeses de Spisz, Orawa y los lachowie de la tierra de Sącz.


   Los cracovianos están famosos por sus vestidos de colores. El vestido masculino consta de camisa blanca de lienzo y de  pantalones rayados (rayas de color rojo) metidos en botas altas. Luego se ponían una chupa de color negro o azul marino adornada con monojos de hilo de seda rojos y de círculos de metal, con un cinturón. La capa exterior lo constutituía una casaca blanca adornada con monjos de hilo de seda de color rojo. Todo esto complementamos con el gorro: el sombreto celender o la gora de lana magierka, o la más conocida gorra cuadrangular de color rojo, con pluma de pavo real y cintas de colores. La mujer lleva camisa blanca bordada y corsé de color negro o azul marino, que es el más adornado elemento de su vestimenta: con amplias cintas de colores, bordado y adornado con botones. La falda con flores, puesta sobre enaguas, está cubierta con un delantal de tul blanco y bordado. Mujeres también llevaban botas altas. El vestido de mujeres casadas lo complementaba un mantón. Las señoritas no cubrían las cabezas y llevaban tranzas largas.


       Los lachowie viven en una gran parte de los Beskides, sobre todo en la tierra de Sącz. El vestido de ellos es muy original, pero poco conocido porque constituye una mezcla de los elementos del vestido cracoviano y el de los montañeses (especialmente entre los lachowie de Sącz). Destaca por adornos abundantes y riqueza de los ornamentos. Los hombres se ponían pantalones de color azul marino y chalecos con corchetes anchos en los bordes, con chichones numerosos y monjos de hilo de seda de colores. Por debajo llevaban camisa blanca, con un cinturón de cuero, como el de los montañeses, y a veces un pasador de cuello. Las mujeres llevaban corsés de terciopelo y faldas sobre todo de color azul marino.


  

Los lemkos de los Beskides Pequeños y de los Beskides Sądecki llevaban vestidos totalmente diferentes. El hombre destacaba por su abrigo largo, llamado czucha, de lienzo marrón, con un cuello característico que caía sobre la espalda, con franjas. Por debajo se llevaba chalecos cortos de color azul marino, camisas y pantalones blancos. Las mujeres llevaban camisas ligeras de color blanco, bordadas cerca del cuello y de puños, sobre las cuales se ponían los corsés de color azul marino o negro, bordados de flores. Las faldas de percal eran de colores oscuros y adornadas con cintas de colores cocidas por encima de forma vertical. En los pies se ponían zapatillas de cuero.


 
  Los montañeses de Podhale, que viven al pie de los montes aislados y escarpados de las Tatras, hasta hoy en día están orgullosos de su vestido regional  maravilloso. Por lo tanto en Podhale es muy fácil ver los vestidos regionales. ¡Y sí hay cosas por ver! Mujeres se ponen zapatillas hechas de cuero con arte, y faldas de lienzo de colores con un delantal y  enaguas. Las camisas de lino, bordadas en blanco, cubren con un corsé de terciopelo de color negro o rojo, a menudo bordado con un motivo floral. Todo esto lo adornan con un collar de corales grandes. Si hace frío se ponen una zamarra. Los montañeses se ponen camisas blancas con un pasador de cuello de camisa de metal, un chaleco o una cazadora de paño adornada con bordados. Un cinturón ancho de cuero, detrás del cual se llevaban pistolas en los tiempos pasados, sostiene pantalones blancos de paño con las parzenice bordadas y con una banda del pantalón negra. En pies se ponen zapatillas de cuero. Todo esto se complementa con un sombrero de fieltro con conchas y pluma, y una ciupaga, o sea, un palo con hacha.

 
  Los montañeses de los Pieniny se ponían, sobre la camisa blanca, un chaleco de color azul vivo, adornado con bardados, y pantalones montañeses con las parzenice. A todo esto añadían el sombrero con un cinturón que imitaba el cordón de conchas. Hace tiempo la capa exterior lo costituía cucha (un tipo de abrigo de paño sin forro) de color blanco o marrón, adornado con corchetes. El vestido regional de la mujer se parecía a otros vestidos regionales femeninos. Sus razgos característicos son los siguientes: camisa blanca con cuello grande, adornado con bordados, sobre la cual se llevaba un corsé de color negro o rojo, falda con flores, delantal bordado y zapatillas de cuero.

Los montañeses de Spisz, llamados Spiszaki, viven en Spisz al este de Podhale. Sus vestidos varían mucho, incluso entre sus pueblos. Sin embargo, también llevaban pantalones blancos con las parzenice, chaleco y casaca. Las mujeres y las chicas llevaban camisas blancas, a menudo con mangas bordadas y los corsés característicos con el escote en V. Raras veces se ponían zapatillas de cuero, más a menudo botas altas.

Los habitantes de la región de Babia Góra que vivían en Zawoja y sus alrededores, llevaban pantalones blancos, pero las parzenice eran muy humildes, y la capa exterior, llamada gunia, era de color marrón y llegaba hasta la rodilla. Mujeres llevaban faldas de color azul marino con un patrón blanco y pequeño. También era popular el chaleco ajustado llamado jadwiśka. Al otro lado de Babia Góra, en Orawa, las mujeres llevaban camisas de manga más corta, que llegaba sólo hasta el codo, pero con un volante de encaje ancho alrededor del puño y del escote. A menudo se ponían corsés y faldas de la misma tela con flores. Los hombres, que también aquí llevaban pantalones blancos con las parzenice, se ponían sobre las camisas blancas, los chalecos de color negro con botones blancos y las gunias marrones.
Babiogórcy, zamieszkujący Zawoję i okolice, nosili białe spodnie, z o wiele skromniejszymi parzenicami, zaś okrycia wierzchnie, czyli gunie, były brązowe i długie aż do kolan. Kobiety przywdziewały granatowe
spódnice z białym drobnym wzorem, popularna była też tzw. jadwiśka, czyli dopasowany kaftanik. Po drugiej stronie Babiej Góry, na Orawach, kobiety nosiły bluzeczki z krótszym rękawem, bo tylko do łokcia, za to z szeroką koronkową falbanką wokół mankietu i dekoltu. Chętnie przywdziewały też gorsety i spódnice z tego samego kwiecistego materiału. Mężczyźni, również tutaj noszący białe spodnie z parzenicami, na koszule nakładali czarne kamizelki z białymi guziczkami i brązową gunię.

Multimedia